RESSAM NURİ İYEM ve KOCAMAN YÜREKLİ, KOCA GÖZLÜ ANADOLU KADINLARI

“Karşımda Nuri’nin bir kadın portresi var. Acıyla kasılmış, her an bağırdı bağıracak, çığlıkları yeri göğü tutacak bir köy kadını bu… Ama böyleleri çığlık atmazlar, bağırmazlar dışa doğru, içlerinde kalır bütün o çığlıklar, acı birikimler… Bir sanatçı alır kor tablosuna o çığlıkları. Bir anlık acı olur mu sana yüzyıllık bir acı. Bir etkililik, bir kalıcılık kazanıverir. Nuri’nin kadın yüzlerinde bu anlam var işte. Onlar bugünde yaşıyorlar Goya’nın, Greco’nun insanları gibi…” Oktay Akbal/ 1980

Nuri İyem'in Bir Portresi

Nuri İyem’in Bir Portresi

Nuri İyem

Nuri İyem

Ressam Nuri İyem-Otoportre

Ressam Nuri İyem-Otoportre

1915 yılında İstanbul’da doğan toplumsal-gerçekçi sanat akımının önemli ressamlarından biri olan Nuri İyem 1950’li yıllarda soyut anlayışta eserler vermiş, 1960’lı yıllarda figüratif resme geri dönmüş;

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya

Nuri İyem, 1948, Tuval üstüne yağlı boya 46x38 cm, Pertev Naili Boratav Kolleksiyonunda

Nuri İyem, 1948, Tuval üstüne yağlı boya 46×38 cm, Pertev Naili Boratav Kolleksiyonunda

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, 38x46 cm, Özel kolleksiyon

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, 38×46 cm, Özel kolleksiyon

Nuri İyem, 1957, Tuval üstüne yağlı boya, 46x36 cm, A. İnge Bütün Kolleksiyonunda

Nuri İyem, 1957, Tuval üstüne yağlı boya, 46×36 cm, A. İnge Bütün Kolleksiyonunda

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, M.Taviloğlu Kolleksiyonunda

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, M.Taviloğlu Kolleksiyonunda

Anadolu insanını-her ne kadar koca gözlü Anadolu kadını resimleriyle tanınsa da-Anadolu insanının yaşamını, iç dünyalarını, göçleri, köyden kente göçenlerin kentteki gecekondu yaşamını resimlerinde canlandırmış.

Nuri İyem,1976, Karton üstüne yağlı boya, 17x22 cm. Necla Mısırlı Kolleksiyonunda

Nuri İyem,1976, Karton üstüne yağlı boya, 17×22 cm. Necla Mısırlı Kolleksiyonunda

Nuri İyem,Aşar gider/ Bir Gözleri Sürmeli/ Gecekondu Güzeli, Yağlı boya, Özel Kolleksiyon

Nuri İyem, Aşar gider/Bir Gözleri Sürmeli/Gecekondu Güzeli, Yağlı boya, Özel Kolleksiyon

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Salim Şengil Kolleksiyonunda

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Salim Şengil Kolleksiyonunda

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Özel Kolleksiyon

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Özel Kolleksiyon

Anadolu’yu topraklarının bereketliliğinden ve uygarlık beşiği olarak gördüğünden bir kadın olarak duyumsamış. Yaptığı kadın portrelerinde gözler; Anadolu kadınlarının çektiği sıkıntıları, acıları, sömürülmelerini anlatır. Genelde kadın portrelerinde kadınların ağızları kapalıdır, ağızları açık olan kadın portreleri de vardır. Kadınların ağızları ister kapalı ister açık olsun onlar acılarını, dertlerini anlatamazlar. Onların konuşması yasaktır.

Yıllar önce bir öğrencim; dedem  yirmi yıldır gelini olan annemin sesini duymamıştır dediğinde çok şaşırmış ve üzülmüş; ona böyle bir şey nasıl olabilir, dedenle annen nasıl anlaşıyorlar o zaman? diye sormuştum. O, bana:

Dedem veya annem birbirine bir şey diyecek olsa bana söylerler ben de bir diğerine iletirim, dedi.

Nuri İyem, 1977, Tuval üstüne yağlı boya, 114x89 cm. Bülent Tanla Kolleksiyonunda

Nuri İyem, 1977, Tuval üstüne yağlı boya, 114×89 cm. Bülent Tanla Kolleksiyonunda

SAMSUNG

Nuri İyem, 1970, Tuval üstüne yağlı boya, 82×66 cm. Ümit İyem Kolleksiyonunda

SAMSUNG

Nuri İyem, 1978, Duralit üstüne yağlı boya,38×46 cm. Özel Kolleksiyon

SAMSUNG

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Özel Kolleksiyon

SAMSUNG

Nuri İyem, Tuval üstüne yağlı boya, Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı Kolleksiyonunda

SAMSUNG

Nuri İyem, 1973, Tuval üstüne yağlı boya, 100×200 cm. Bülent Tanla Kolleksiyonunda

SAMSUNG

Nuri İyem, Duralit üstüne yağlı boya, Özel Kolleksiyon

İnsanların birbiriyle konuşamaması, birbirine duygu ve düşüncelerini anlatamaması ne acı! İşte Nuri İyem, devamlı baskı altında tutulan, korkutulan, konuşması yasak olan cefakâr, fedakâr kadınları kocaman gözleriyle konuşturmuş resimlerinde. O gözlerde Anadolu insanının yüreğindeki her şeyi görebiliyor insan.

1918 yılında babasının görevli olduğu Mardin’in Cizre ilçesine annesi ve ablasıyla giden Nuri İyem, çok sevdiği ve onunla yakından ilgilenen ablasını 1922 yılında doğumdan sonra yitirir. Ablasına duyduğu sevgi çok büyüktür, onun ölümü Nuri’yi çok etkiler. Ömrü boyunca onun yokluğunu hisseder ve yaptığı portrelere ablasının gözleri konu olur ve bu portrelerdeki kadın yüzlerinde sürekli ablasını arar.

İlkokula Mardin’de başlar, 1923’te annesi ve teyzesiyle, dedesinden kalan mirasla ilgili olarak İşkodra’ya gider. İşkodra’da (Arnavutluk) önce Mahalle Mektebine ardından İtalyan İlkokuluna devam eder. 1924’te İşkodra’dan dönerler, ilkokulu Mardin’de bitirir. Küçük yaşta resim yapmaya başlar, babasının görevinden dolayı yaşadığı yerler ve Arnavutluk ileriki yıllarda resimlerinde görülecektir.

SAMSUNG

Nuri İyem, Yağlı boya, Özel Kolleksiyon

SAMSUNG

Nuri İyem, Duralit üstüne yağlı boya, Özel Kolleksiyon

SAMSUNG

Nuri İyem, Duralit üstüne yağlı boya, Ümit Yaşar Galerisi, Halil Dostol Kolleksiyonunda

SAMSUNG

Nuri İyem, Yağlı boya, Özel Kolleksiyon

1929’da annesiyle İstanbul’a döner. Gelenbevi Ortaokulundan sonra önce Pertevniyal daha sonra Vefa Lisesine gider. Aklı fikri resimdedir, başka bir şey düşünmez, sürekli resim yapar. Pertevniyal Lisesindeyken, yaptığı resimleri Akademi hocası Nazmi Ziya Güran’a gösterir.

Ressam Nazmi Ziya Güran

Ressam Nazmi Ziya Güran-Otoportre (DT: 1881 İstanbul-ÖT: 1937 İstanbul)

Nazmi Ziya’dan Akademi’ye kabul edilebileceğini öğrenir. 1933 yılında Güzel Sanatlar Akademisi’ne girer ve Akademi’deki ilk yılında Nazmi Ziya Güran’ın öğrencisi olur.

Ressam Hikmet Onat

Ressam Hikmet Onat (DT: 1882 İst.-ÖT: 1977 İst.)

Ressam İbrahim Çallı

Ressam İbrahim Çallı (DT:1882 Çal-Denizli-ÖT: 1960 İst.)

Fransız Ressam-Gravürcü Leopold Levy

Fransız Ressam-Gravürcü Leopold Levy (DT: 1882 Paris- ÖT: 1966 Paris)

Ressam Nazmi Ziya Güran’dan sonra Hikmet Onat, İbrahim Çallı ve Leopold Levy ile çalışır.

Sanat Tarihi-Estetik-Mitoloji Hocası Ahmet Hamdi Tanpınar (DT: 1901-İst.-ÖT: 1962 İst.

Sanat Tarihi-Estetik-Mitoloji Hocası Ahmet Hamdi Tanpınar (DT: 1901-İst.-ÖT: 1962)

Akademideki hocalarından en önemlisi, onun aydın kişiliğinin oluşmasında büyük katkısı olan ve yaşamı boyunca yakın dostu olacak Sanat Tarihi, Estetik ve Mitoloji hocası Ahmet Hamdi Tanpınar’dır.

Nuri İyem 1937’de Akademi’yi birincilikle bitirdi; ancak birinciliği arkadaşı Ragıp Gürcan’la paylaştı. 1938 yılında askere gitti, 1939’da terhis oldu. 1940’ta Güzel Sanatlar Akademisi’nin yüksek bölümüne girdi.

Nuri İyem'in Nalbant adlı çalışması

Nuri İyem’in Nalbant adlı çalışması

1944’te Yüksek Resim Bölümü’nü de ‘Nalbant’ adlı çalışması ile birincilikle bitirdi.

Nasip Özçapan İyem

Nuri İyem-1959- Duralit üstüne yağlı boya-50×40 cm. Nasip Özçapan İyem’in portresi-Ümit İyem Kolleksiyonunda

1943 yılında tanıştığı Akademi öğrencisi Nasip Özçapan’la 1944’te evlendi. Mutlu evlilikleri tam altmış bir yıl sürdü.

Nuri İyem, toplumcu-gerçekçi sanat anlayışını paylaştığı arkadaşlarıylarıyla (Resim dalında: Turgut Atalay, Avni Arbaş, Abidin Dino, Selim Turan, Nejat Melih Devrim, Agop Arad, Kemal Sönmezler; heykel dalında: Faruk Morel; afiş dalında: Yusuf Karaçay; fotoğraf dalında: İlhan Arakon) “Yeniler Grubu”nu kurdu ve 1940 yılında Yeniler Grubu, Gazeteciler Cemiyeti’nin Beyoğlu Lokali’nde toplumsal içerikli, “Liman Resim Sergisi” adı altında bir sergi açtı.

Nuri İyem, meslek olarak ressamlığı seçmiştir. Yaşamı boyunca başka bir iş yapmamıştır. Askerlikten sonra -bir dönemden bile az bir süre- resim öğretmenliğini denemişse de bundan vazgeçmiştir.Ressamların yaptıkları resimleri sergileyecekleri sanat galerilerinin olmadığı bir ülkede o, ressamlığı hobi olmaktan çıkarmış profesyonel bir meslek haline getirmiş ve ömrü boyunca resmimizin kendi kaynaklarımızdan beslenmesi gerektiğini topluma, sanatçılara anlatmaya çalışmış, çalışmalarını bu yönde yapmıştır.

Nuri İyem, 1963, Duralit üstüne yağlı boya, 55x42 cm. Kızı Müjde Tanla'nın portresi

Nuri İyem, 1963, Duralit üstüne yağlı boya, 55×42 cm. Kızı Müjde Tanla’nın portresi

SAMSUNG

Nuri İyem, Duralit üstüne yağlı boya, 38×32 cm. Oğlu Ümit İyem’in portresi

Türkiye’de ilk özel resim dershanesini de arkadaşları Fethi Karakaş ve Ferruh Başağa ile birlikte Beyoğlu Asmalımescit S.Önay Apartmanı’nın çatı katında açtı. Buradan yetişen öğrenciler sonraki yıllarda ‘Tavanarası Ressamları’ adlı bir grup kurdular.

Yıllarca ve yıllarca pek çok sergi açtı kimi zaman ressam arkadaşlarıyla, kimi zaman eşi ressam-seramikçi Nasip İyem’le kimi zaman da tek başına… Sergi salonu bile olmayan bir yerde sürekli üretmek, ürettikleriyle yaşamını sürdürmek, defalarca sergi açmak… ancak kendini bu işe adamış, resme aşık biri tarafından yapılabilir. Bunu Fikret Adil ne güzel anlatmış:

“…Nuri İyem bir resim ustasıdır. Ömrü boyunca çeşitli alanlarda karşılaştığı türlü güçlükler onu sanatında bu olgunluğa getirmiş; renklerin, biçimlerin sırrına erdirmiştir. Bu denemelerden edindiklerini Nuri İyem tablolarına aktarınca kendisinin nasıl yumuşak, insancıl ve tatlı bir iç dünyasına sahip olduğunu da açıklamıştır.

…Resim sevgi demektir. Nuri İyem bir büyük ‘aşık’tır. Her tablosu da bir ‘İlan-ı aşk’ niteliğindedir.” Fikret Adil/1966

SAMSUNG

“Resimlerinde baştan başa Anadolu var. Anadolu’nun insanları… Aşık Veysel’i dinliyorsunuz. Dertleriyle, umutlarıyla, içtenliğiyle, çelişkileriyle…

Göç… Anadolu’dan İstanbul’a göç. Yüzlere bakınız. Tiyatro kişileri sanki… Bazısının gözleri yerde, bazısınınki ufukta. Büyüklü, küçüklü… Gökler altın… İstanbul’un taşı toprağı altın ya…

… Kadın, Nuri İyem’de başlıca konu. Sömürüldüğünden ötürü… Necati Cumalı’nın, Cahit Atay’ın, Adalet Ağaoğlu’nun tiyatroda yaptığını Nuri İyem resimde yapmış, resim diliyle…” Nüvit Özdoğru/ 1973

Nuri İyem, 1980, Yağlı boya

Nuri İyem, 1980, Yağlı boya

“Sırtında koca bir ot yığını altında ezilen, ama direnen, soylu gövdesiyle bir köylü kadınımızdan oluşan küçük; fakat anıtsal etkideki tuvalde bu tek figür, tıpkı eski Grek mitolojisindeki Atlas’ın günümüzdeki bir örneği gibi.” Zeki Çakaloz/ 1980

“…Nuri’nin eseri, değişik çeşnileri birbiriyle kenetli bir kitaba benzer.” Ahmet Hamdi Tanpınar/ 1952

“… Bütün resimlerindeki insani duyguya iyice varabilmek için Nuri İyem’in önce insan resimlerine, ondan sonra peyzaj ve natürmortlarına bakmak gerekir.” Bülent Ecevit/ 1953

“… Mavi ne zaman gülümser Nuri Usta

Su yürüyünce çivit badanalı duvara

Nerde geçer yeşilin çocukluğu

Derin sularda güneşin altında

Suskun bir aydın mıdır kahverengi

Sarıyla çocukluğunu anımsamazsa

Nasıl açar bir duvarın çiçeği

Dökülen badanalardan çıkan renk tomurcuklarıyla …  ” Turgay Gönenç/ 1980

“Aynı çağı bölüşmekten ve hele hele dostu olmaktan büyük gurur duyduğum bilge insanlardan biridir Nuri İyem. “Hoca Nasreddin gibi ağlayan/Bayburtlu Zihni gibi gülendir. Adına yürek denilen, yumruk büyüklüğünde bir uranyum vardır göğsünde, hiç kuşkum yok. Yaşam mı onu zenginleştirmiştir, yoksa o mu yaşamı, kolay kolay yanıtlayamam.” Demirtaş Ceyhun

SAMSUNG

SAMSUNG

SAMSUNG

SAMSUNG

“… Sergideki yine sayıca çok resimlere baktıkça kimileri için esasta kadında var olması istenen Anadolu kadınında büsbütün var olan, içindekini saklamak erdemi ile dopdolu yüzler geçiyor bir bir önümüzden. Yaşını anlayamadığımız, kişiliğini çıkaramadığımız, biraz acı ve biraz da hayretin varlığını ancak bakışlarında sezinleyebildiğimiz kadınlar… İçlerinde doludizgin var olanı kendilerine saklayan, öyle duran kadınlar. Hayatın kaynağı oldukları halde, doğanın içinde her şeyden habersizmiş gibi gösterilmeye çalışılan kadınlar! Sonra bu kadınların da yaşadıkları yerler olabilecek peyzajlar; tüm bir dokusuyla şiir olan çoğu insanlı görünümleriyle gidiliveren yerler, yollar…

Bu sergisinde de ben ‘ressamım’ diyor Nuri İyem, zaman buldukça resim yapmam; resimden zaman kalırsa başka şeyler yaparım. Sanatım benim hayatım; çok resim yapmışsam, daha çok yaşamışım demektir.”Fatma Ekeman/1986

2001 yılında karavanımızla İtalya’ya gitmiştik. İtalya tarih-kültür-sanat ülkesiydi; orada o kadar çok müzeye, sergiye gittik ki; her gittiğimiz müze ve sergiden sonra birbirimize (Mualla, Yavuz, Mithat ve ben) İstanbul’da bir müzeye veya bir sergiye nasıl gideceğiz? diye soruyorduk. Geziden döndükten üç-dört ay sonra 29 Kasım 2001’de İstanbul Tepebaşı Tüyap Sergi Sarayı’nda “Dünden Yarına Nuri İyem Retrospektif Sergisi” Evin Sanat Galerisi tarafından açıldı ve bu sergide Nuri İyem’in 1500 resmi sergilendi.

Nuri İyem, Heykeltraş Şadi Çalık'ın Portresi

Nuri İyem, Heykeltraş Şadi Çalık’ın Portresi

Nuri İyem, Ressam Bedri Rahmi Eyüboğlu'nun Portresi

Nuri İyem, Ressam Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Portresi

Bu olağanüstü bir sergiydi, biz İtalya’da birbirimize sorduğumuz sorunun yanıtını almış olduk. Türkiye’de de geniş kapsamlı, bir sanatçının kariyeri boyunca yaratmış olduğu eserlerden derlenmiş-retrospektif-bir sergi açılabiliyormuş demek.

Dünden Yarına Nuri İyem Retrospektif Sergisi’nde, Nuri İyem’in gelini Evin İyem’in söylediğine göre 1504 resim sergilenmiş ve Nuri İyem Resimleri Arşiv/Belgeleme Projesi gerçekleştirilmiş. Bunun yanı sıra sergideki tüm yapıtların yer aldığı iki ciltlik kitabı da yayımlanmış. 13 Aralık 2001 tarihinde sergi bittiğinde arşiv kayıtlarındaki resim adedi 1710 olmuş. 2001 yılında 86 yaşında olan Nuri İyem’in tüm bunlara tanık olması onu çok mutlu etmiştir sanırım.

18 Haziran 2005’te doksan yaşında vefat eden ressam Nuri İyem ardında 3500 resim bıraktı, o artık ölümsüz, yapıtlarıyla günümüzde de yaşıyor.

 

 

Kaynakçalar:

Nuri İyem-Vikipedi

Nuri İyem -50. Sanat Yılı Kitabı-(1986) Yazılar ve Resimler

http://www.evin-art.com-exhibitions- Nuri İyem

Fotoğraflar- Vikipedi, Pinterest, 50. Sanat Yılı Kitabı ve nuriiyem.com’dan alınmıştır.

Reklamlar

5 thoughts on “RESSAM NURİ İYEM ve KOCAMAN YÜREKLİ, KOCA GÖZLÜ ANADOLU KADINLARI

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s