BURSA-IRGANDI KÖPRÜSÜ

Dünyada sadece dört adet çarşılı köprü varmış. Nereden aklına geldi bu çarşılı köprüler diyebilirsiniz. Aslında yıllardır aklımda. İtalya’da iki çarşılı köprüyü gördükten sonra, bu çarşılı köprüler aklıma düştü. Bir yerde okumuştum,Türkiye köprüde diye, yazar köprünün üzerine bir şey yapıldığını gördünüz mü ? diye yazmıştı. İtalya’daki çarşılı köprüleri görünce o söz aklıma geldi. Sonra da internetten aradım, diğer iki köprü nerede diye. Meğer ikisi de zamanında Osmanlı’nın elindeymiş. Biri Bursa’da Irgandı köprüsü, diğeri de Bulgaristan’ın Lofça kentindeki Osma köprüsüymüş.

. Bunlardan biri, varlığını ve şeklini ancak XIX. yüzyılda yapılmış resimlerinden öğrenebildiğimiz, Bulgaristan’ın
Lovech (Lofça) şehrindeki Ossum (Osma) Nehri köprüsüdür

Osma Köprüsünü göremesem de BURSA’daki Irgandı köprüsünü görebilirim diye düşündüm. Ama ne yazık ki Bursa’daki Irgandı köprüsünü iki kere aradığımız halde göremedik, daha doğrusu bulamadık. Öyle karışık bir trafik vardı ki, ama aklımda üçüncü gittiğimde Irgandı köprüsünü bulacağım.Floransa’daki Vechio Köprüsü ve Venedik’teki Rialto Köprüsü neredeyse ilk günkü gibi duruyor. Bizim Bursa ‘daki köprüyü bizler bulamıyoruz. Ama internette Irgandı ile ilgili bir araştırma yazısı buldum, benim gibi ilgilenenler varmış yerli ve yabancılar. Doç. Dr. Yılmaz Önge’nin Irgandı ile ilgili yazısı ve genelde yabancıların çektiği fotoğraflar bulunuyor bu pdf’de. Daha sonra profesör olan Yılmaz Önge , 1992 yılında aramızdan ayrılmış. 1935’te doğan Yılmaz Önge yüksek mimar ve mühendismiş,

IRGANDI KÖPRÜSÜ

foto; vikipedi

Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nin 2. cildinde Irgandı Köprüsü’nden söz etmiş. Ayrıca Bursa’ya gelen yabancı seyyahlar da bu köprüden bahsetmişler.

Onların dediklerini yazmadan önce Irgandı’nın ne zaman yapıldığından bahsedelim.Bu köprü Irgandalı Ali’nin oğlu Hacı Muslihiddin tarafından 1442 yılında yaptırılmış Yılmaz Önge’nin pdf’sinde yazdığına göre. Köprüden bahseden ilk yabancı seyyahlardan biri Reinhold Lubenau’ymuş 16.yy. sonlarında Bursa’dan geçmiş bu şehrin güzel, yüksek taştan yapılmış, sanat içerikli bir köprüsü olduğunu ve tek kemerli olan bu köprünün üzerinde çeşitli dükkanlar bulunduğunu anlatmış. Bu eserin Türklerden önce hıristiyanlar tarafından inşa edildiğini yazmış kitabında. 1836 yılında Miss Pardoe Bursa’yı görmüş, dükkanlarında ipekli dokumalar bulunan köprüyü Roma devri eseri zannetmiş.

Miss Pardoe’nin kalemiyle Irgandı Köprüsü

Miss Pardoe, bu köprüyü dağdan inerek hızla ovaya dökülen bir derenin üstünden geçen bir sokağa benzetir.Köprünün hızla harap olduğunu yazar. Bu hanım The City of the Sultan diye bir skeç yazar. Eseri 1838 yılında Londra’da basılır. Charles Texier ise 1839’da Descriation de la’asie mineure adlı eserinde şöyle der:

Charles Texier’in eserindeki Irgandı Köprüsü

“Tek kavisli, üzerinde isviçre’nin bazı köprüleri gibi çatısı bulunan bir köprü, bu vadide islâmla ermeni mahallelerinin nokta-i ittisâlini teşkil eder….» “Bu eserde,
köprünün dere içinden ve kuzey doğu taraftan görünüşünü veren güzel bir gravürü mevcuttur .
Bu gravürün altında «Bursa’da kapalı köprü» ibaresi yazılıdır

.1855 ‘de Bursa’da büyük bir deprem olur. Irgandı köprüsünün bazı yerlerine bu deprem hasar verir, hatta yıkar. Gökdere üzerindeki Subaşı ve Urganlı köprüleri tamamen yıkılır.Yunanlılar Kurtuluş Savaşı zamanında Bursa’yı işgal ederler ,1922 yılında Yunanlılar ülkemizden çekilirken Irgandı Köprüsü’nü bombalarlar ve köprüyü yakarlar, yıkarlar, köprü iyice harap olur.Köprü tam 27 yıl bakımsız, perişan halde kalır.1949 yılında Bursa Belediyesi köprüyü yeniler, ancak yenilenen köprünün asıl köprüyle bir alakası yoktur. Köprüye kötü bir tamir yapılmıştır. Aşağı yukarı 579 yıl geçmiş olsa da köprüde -yazıldığına göre- eski mimarinin izlerini bulmak ve köprüyü onarmak mümkünmüş. 2004 yılında İrgandı Köprüsü aslına uygun olarak restore edilmiş. Ancak ondan sonra herhangi bir bakım yapılmamış. Tarihi köprü, geleneksel halk sanatları atölyeleriyle yerli ve yabancı turistlerin uğradığı yerler arasındaymış. Bursa’nın merkez Osmangazi ve Yıldırım ilçelerini birbirine bağlayan Gökdere’nin üzerine 1442 yılında inşa edilen Irgandı köprüsü. Ve Bizim belediyeden isteğimiz Bursa’ya gidince, Irgandı Köprüsü tabelalarını görmek, rahatça Osmangazi ile Yıldırım Belediyelerini birleştiren Gökdere üstüne kurulan Irgandı Köprüsünü bulmak. İsteklerimiz daha bitmedi. Irgandı Köprüsü 2004 yılında yenilendikten sonra Vakıflara devredilmiş şu an için Büyük Şehir Belediyesi Irgandı’nın bakım işini üstlenmiyor ondan böyle bir şey istendiğinde isteyenleri vakıflara yönlendiriyormuş belediye. Onun malı bunun malı demeden ,gümüşten çiniciliğe kadar geleneksel el emeğine hizmet eden köprüyü yaşatmak çok önemli.

Bursa’da yüzyıllar boyunca doğal afetler ile savaşlara direnerek şehrin tarihine şahitlik eden 576 yıllık Irgandı Köprüsünün turistler tarafından aynı Floransa ve Venedik’teki gibi gezilmesini ve alış veriş yapılmasını istiyorum. Sanırım, istediğim çok değil…

19.yüzyıl sonunda Irgandı Köprüsü

UFFİZİ’DEN PONTE VECCHİO’YA

Floransa’da Galleria Degli Uffizi’yi (Uffizi Müzesi) saatlerce dolaştık, ünlü sanatçıların yapıtlarını görmek çok keyifliydi.

Uffizi Müzesi'nin avlusu

Uffizi Müzesi’nin avlusu

Firenze (Floransa) Hatırası

Firenze (Floransa) Hatırası

Dışarı çıktığımızda Uffizi’nin avlusunda halka gösteri yapanları, Floransa (Firenze) hatıra fotoğrafı çektirenleri  izledikten sonra Arno Nehri’nin kıyısından Vecchio Köprüsü’ne (Ponte Vecchio) yürüdük, oldukça yakındı köprü. Uffizi’nin üst katından Vecchio Köprüsü’nün fotoğrafını çekmiştik. Şimdi köprünün üzerindeyiz, turistlerin mutlaka uğradığı Ponte Vecchio kentin önemli bir simgesi, Vecchio Köprüsü normal bir köprüye benzemiyor.

Vecchio Köprüsü-Kuyumcular Çarşısı

Vecchio Köprüsü-Kuyumcular Çarşısı

Genelde köprülerin görevi iki kıyıyı birbirine bağlamaktır; ama Vecchio Köprüsü’nün köprü olmaktan başka  özellikleri var, sanki köprü değil de şirin bir sokak!

Vecchio Köprüsü- Kuyumcular Çarşısı

Vecchio Köprüsü- Kuyumcular Çarşısı

Üzerinde dükkânlar olan ve dükkân sahiplerinin aileleriyle kalabildikleri evlerini de barındıran bir sokak-köprü veya çarşılı köprü Ponte Vecchio. Dünyada pek az örneği olan bir durum… Venedik’teki Rialto Köprüsü, Bulgaristan’daki Osma Köprüsü veee Bursa’daki Irgandı Köprüsü Ponte Vecchio örneği çarşılı köprüler.

Floransa-Vecchio Köprüsü(Ponte Vecchio) ve dükkanlar

Floransa-Vecchio Köprüsü(Ponte Vecchio) ve dükkanlar

Vecchio Köprüsü, Floransa’nın ilk ve en eski köprüsü… Vecchio’nun anlamı ‘eski’ymiş. Yani Ponte Vecchio eski köprü demek. Roma İmparatorluğu Döneminde Arno Nehri’nin iki yakasının birbirine en yakın olduğu noktaya kurulmuş köprü, o zamanlar tahtadanmış, nehrin taşması sel baskınlarından dolayı yıkılmış, 10. yüzyılda yeniden yapılmış, yine seller, baskınlar köprüyü yıkmış. Köprü daha sonra yine yeniden bu sefer tahta ve taştan yapılmış ve yine de yıkılmış. En son 1345’te taş olarak inşa edilmiş, zaman içinde seller rahat vermese de öyle ya da böyle ayakta kalmayı başarmış; aradan  yüz yıllaaar yüz yıllar geçmiş büyük bir savaşa -2. Dünya Savaşı’na- tanıklık etmiş Vecchio Köprüsü ve savaştan yıkılmadan kurtulabilmiş. Floransa’nın tüm köprülerini yıkan yakan Almanlar ne hikmetse Vecchio Köprüsü’nü yıkmamışlar,  ona giden yolları kesmişler. Neyse sonuçta yıkılmaktan yakılmaktan kurtulmuş sellere yenik düşen Eski Köprü (Ponte Vecchio).

1565 yılında Floransa’nın yöneticisi Grandük l. Cosimo,mimar Giorgio Vasari’den  bir geçit yapmasını istemiş.  l. Cosimo’nun yaşadığı Pitti Sarayı ile kenti yönettiği, çalışma ofisinin olduğu Vecchio Sarayı arasında güvenli geçiş amacıyla gizli bir geçit yapılmalıymış ki kentin yöneticileri halka görünmeden eski saraydan yeni saraylarına gidebilsinler. Medicilerin güvenli yol arayışları olduğuna göre halkla araları pek iyi değilmiş anlaşılan.

Mimar, ressam, sanat tarihinin babası Giorgio Vasari, Uffizi’nin batı koridorundan başlayan Arno Nehri üzerindeki Vecchio Köprüsü’nün üzerindeki dükkânların üzerinden karşı kıyıya geçip Palazzo Pitti’ye ulaşan  bir kilometre uzunluğundaki geçidi altı ay gibi kısa bir sürede yaptırmış.

Gizli geçit denince insanın aklına yer altındaki kirli paslı, örümcekli, yılanlı, pis kokulu, korkutucu geçitler geliyor, Vecchio’nun dükkânlarının üzerinden geçen geçit hiç de bizim aklımıza gelen örümcekli geçitler gibi değil.

Vasari Koridoru (1565) Ponte Vecchio Üzerindeki Dükkanların Üzerinde

Vasari Koridoru (1565)
Ponte Vecchio Üzerindeki Dükkânların Üzerinde

Vecchio Köprüsü’nün dükkânlarının üzerindeki geçide Vasari Koridoru deniyor ve bu koridorun duvarları, burayı kullananlar keyifli yürüyüşler yapsınlar diye birbirinden kıymetli ve güzel tablolarla süslenmiş.

Eski zamanlarda… ne kadar eski 300 yıl mı desem 400 mü bilemiyorum, o zamanlar köprüde kuyumcu dükkânları yokmuş, kasaplar, dericiler ve daha pek çok farklı dükkân varmış, bu dükkânlar pisliklerini Arno Nehri’ne dökünce nehir kirlenmiş, çevrede pis kokudan durulmaz olmuş.

Vasari Koridoru sanat eserleriyle donatılmış olsa da altındaki dükkânların pis kokularından nasibini almış, Floransa’nın yöneticilerinden l. Ferdinand, Vasari Koridoru’nda yürürken dükkânların yaydığı pis kokudan rahatsız olmuş dericileri, kasapları dükkânlarından attırmış, bu dükkânlara kuyumcuları getirtmiş.

Vecchio Köprüsü

Vecchio Köprüsü

Vecchio Köprüsü'nden Arno Nehri'ne Bakış

Vecchio Köprüsü’nden Arno Nehri’ne Bakış

Ponte Vecchio’dan ayrılıp tekrar Uffizi’nin avlusuna döndük avluyu boydan boya yürüyüp Palazzo Vecchio’nun yolunu tuttuk.

Uffizi'nin Avlusu ve Palazzo Vecchio (Vecchio Sarayı)

Uffizi’nin Avlusu ve Palazzo Vecchio (Vecchio Sarayı)